Bademin Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri

Ağaç
Badem ağaçlarının boyu 10 m’yi bulabilmektedir. Dikine veya yayvan büyürler ve 6-8 m boylanır. Bazı hallerde ağaçların yüksekliği 12 m'ye kadar çıkabilir.Yıllık dallar üzerindeki tüm tomurcuklar aynı mevsimde büyür ve ikinci dallar meydana gelmesi halinde ağaç yayvan olur.
Badem ağaçları ortalama olarak 50 yıl kadar yaşarlar. 100 yaşına kadar yaşayan ağaçlara da rastlamak mümkündür.

 
Dallar: Grimsi kahverengi, sık dalcıklıdır.
Dalcıklar: Bir yıllık olan bu dallar genellikle yeşil renklidir. Üzerlerinde tek, ikili, üçlü meyve gözleri veya buketler bulunur.
Buket dalları:Tepelerinde 5-8 göz bulunan kısa saplı, boğum araları çok kısa olan ve demete benzeyen dalcıklardır.
Obur dallar: Ağacın yaşlı kısımlarından çıkar. Boğum araları uzun, üzerleri düzgündür. Işıklanma şartları iyi olursa ikinci yıldan itibaren çatallanarak dalcık ve çiçek gözleri oluşturmaya başlarlar.
Gözler: Odun ve meyve gözleri olarak ayrılır.
Odun gözleri: Meyve gözlerine oranla ince ve küçüktür. Sürgün ucunda, buketlerin ortasında veya yanında, dalcıkların daha çok dış tarafında yer alırlar. Çiçeklerden sonra açar, sürgün veya yaprak meydana getirirler.
Meyve gözleri:Uca doğru hafif tüylü, alt tarafta kahverengidirler. Açılınca bir gözden bir çiçek meydana gelir.
Yapraklar : Çeşitlere göre iri, orta iri ve küçüktür. Renk açık ve koyu yeşil arasında değişir. Yaprağın kenarları tırtıklıdır.

 
Tomurcuklar:Badem çiçek tomurcukları ağaçların farklı yaştaki dalları ile bunların üzerindeki 2-13 cm uzunluğundaki buket dalcıklarında oluşur. Bazı çeşitlerde ise çiçek tomurcuğu çoğu dallar üzerinde lateral olarak meydana gelir.
Badem ağaçları meyvelerini olgunlaştırırken aynı zamanda bir sonraki yılın ürününü verecek olan yeni tomurcukları oluştururlar.
Kök : Kazık kök tipindedir.Saçak kök az olduğundan fidanlar yer değiştirme sırasında çok kayıplar verirler.
Çiçekler:Çiçek yapısı 5 çanak+5 taç yaprağı+20 erkek organ+1 dişi organ.
Yumurtalık içinde iki tane yumurtacık bulunur. Genelde bunlardan bir tanesi döllenir ve meyve tutar.Bazı çeşitlerde iki yumurtalığın da gelişmesi sonucu ikiz badem oluşumu çoklukla görülür. İkiz iç oluşturan çeşitlerin ticari değeri düşüktür. İkiz bademler tohumluk olarak da işe yaramaz.
Meyve: Botanik olarak sert çekirdekli bir meyvedir. Diğer sert çekirdeklilerden farkı, etli kısım olgunluğa doğru kuruyarak derimsi bir hal alır ve çatlar. Bu nedenle, olgun bademde ancak badem içi yenilebilir.
Meyveler çeşitlere göre değişik irilik ve biçimdedir.Meyve kabuğu yeşil, üzeri keçe tüylü, et kısmı susuz ve kurudur. Olgunlukta bu kısım sert kabuktan ayrılarak kavlar. Sert kabuk (çekirdek kabuğu) çeşitlere göre değişik irilik ve sertliktedir. İç tatlı veya acıdır.

 
DÖLLENME BİYOLOJİSİ
 n= 8. Triploidi’ye ve beslenmeden kaynaklanan çiçek tozu kısırlığına rastlanmaz. Entomofil bir türdür. Tuono, Genco, Lauranne, Supernova gibi çeşitler kendine verimli. Pratik olarak kendine kısır kabul edilir.Aynı zaman ve sürede çiçek açan, karşılıklı olarak birbirini dölleyen ve karşılıklı uyuşmazlık göstermeyen çeşitlerle birlikte dikilerek bahçe kurulması gerekir.
BADEM YETİŞTİRİCİLİĞİNDE TOZLANMANIN ÖNEMİ
Ticari badem çeşitlerinin çoğu kendiyle uyuşmaz. Bir başka deyişle bir badem çeşidi kendi çiçek tozlarıyla tozlandığı zaman ticari anlamda ürün vermez. Badem bahçelerinden bol ürün alabilmek için en az 2-3 çeşidin çiçeklerinin “karşılıklı olarak” tozlanması esastır. Badem ağaçlarında karşılıklı tozlanan çiçek sayısının az olması meyve verimini çok azaltmaktadır.Özellikle, geniş badem bahçelerinde çiçeklenme zamanında ağaç sıralarının çiçek duvarı oluşturması, arıların öteki çeşitten ağaç sıralarına gitmemelerine, sadece sıra üzerlerinde aynı çeşide ait ağaçları ziyaret etmesine yol açmaktadır.Bu yüzden ticari badem yetiştiriciliğinde belki de en önemli husus başarılı bir tozlanmanın sağlanmasıdır.
Badem ağaçlarının tozlanması aşağıdaki faktörler tarafından etkilenmektedir:
  • Çeşitlerin çiçeklenme dönemlerinin çakışması
  • Çeşitlerin çiçek tozlarının karşılıklı olarak uyuşur olması
  • Karşılıklı tozlanma için çeşitlerin bahçe içinde yerleştirilme şekli
  • Bahçedeki arı kolonisinin kuvveti
  • Çiçeklenme dönemindeki hava koşulları
Çeşitlerin çiçeklenme dönemlerinin çakışması
Bahçedeki badem çeşitlerinin çiçeklenme dönemleri birbirleriyle çakıştığı zaman ürün miktarı en yüksek düzeyde olmaktadır.Mevcut badem çeşitlerinin çiçek açma dönemleri arasında bir ay kadar farklılık bulunmaktadır.Bu nedenle çeşit seçerken çiçek açma zamanları birbiriyle büyük ölçüde çakışanları seçmek başarılı bir tozlanmanın gerçekleşmesi ve dolayısıyla iyi meyve tutumu için gereklidir.Badem çeşitleri erken, orta ve geç çiçeklenenler olarak gruplandırılmaktadır:Ülkemizde ilkbahar donları dikkate alınarak özellikle geç çiçeklenen çeşitleri (Ferragnes, Ferraduel, Cristomorto, vb) seçmek gerekir.Eğer bir çeşit çiçeklenmesinin tamamlayarak yapraklandığı zaman öteki çeşit henüz uyanmamış ise ürün almak olanaksızlaşır.Ülkemizde çok tanınan ve ince kabuklu meyve veren Nonpareil çeşidine tozlayıcı olarak kullanılan Texas çeşidi, Nonpareil'den yaklaşık 1 hafta sonra çiçek açmaktadır.Bu durum, Nonpareil çeşidinin az ürün vermesinin nedeni olabilir.
Maksimum verim için aynı dönemde çeşitlerin çiçek açması önemlidir.Çeşitler bölgemizde Mart ayı içerisinde çiçeklenmektedir.Bahçe tesisi, aynı dönemde çiçek açan en az 2 çeşit ile kurulmalıdır.

Karşılıklı Tozlanmada Uyuşmazlık
Bazı badem çeşitleri öteki bazı çeşitlerle karşılıklı tozlanmada uyuşmazlık gösterebilir.Bu nedenle çeşitleri seçerken aralarında karşılıklı uyuşmazlık olmamasına dikkat etmek gereklidir.Badem çeşitleri kendine uyuşmazlık özelliğine sahiptirler.Bir çiçekte eşey organları ve eşey hücreleri sağlıklı geliştikleri halde,kendi çiçek tozlarıyla tozlanmaları sonucunda döllenmenin gerçekleşmemesi durumudur.Bu durum tamamen genetiksel kaynaklıdır ve uyuşmazlık genleri (S genleri) tarafından kontrol edilir.

Çeşitlerin Bahçe İçinde Yerleştirilme Şekli:
Badem üzerinde çalışan araştırıcıların hemen hemen hepsi de az meyve tutumunun esas nedeninin, ağaçların karşılıklı olarak iyi bir şekilde tozlanmaması olduğunu bildirmektedir.Birbiriyle karşılıklı olarak tozlanan çeşitleri yan yana birer sıra olacak şekilde (ardışık) yerleştirmek ağaçların çok daha iyi bir şekilde tozlanmasını sağlayacaktır.Çeşitler böyle ardışık dikildiğinde arılar uçuş sürelerinin yaklaşık 1/4’ünü de yandaki sıralara harcamaktadır.

Bahçede arı kolonisi bulundurulması
Badem bahçelerinde bir çeşitten ötekine çiçek tozu taşınması esas olarak arılar tarafından gerçekleştirilmektedir.Bademin çiçek tozu rüzgarla taşınmadığından tozlanma için rüzgarla taşınma dikkate alınmaz.Arıların çalışması çevre koşullarıyla çok yakından ilişkilidir. Arılar hava sıcaklığı 12ºC’nin üzerine çıktığı zaman uçmaya başlamaktadır. Arılar yağmurda ya da kuvvetli esen rüzgarda (24 km /s) uçmamaktadır. Kapalı havalarda da arı aktivitesi azalmaktadır.Arı kolonilerinin kuvvetli olması çok önemlidir.Zira bademin çiçek açtığı erken ilkbahar döneminde havalar genellikle serin ya da yağmurludur.Kuvvetli kolonilerde bir kovan içinde 8 çerçeve bulunmalıdır. Bal arıları çiçekleri dolaşırken çiçek tozları vücutlarına yapışır ve başka çeşidin çiçeklerine gittikleri zaman da bu çiçek tozlarını çiçeklerin dişicik tepesiyle temas etmesini sağlayarak çiçek tozlarını taşınmasını sağlar.Arılar daha çok bir çeşidi ya da aynı zamanda çiçek açan ağaçların çiçeklerini gezme eğilimi vardır.Bu durumu karşılıklı olarak tozlanan farklı çeşitleri bahçe içindeki konumlarının önemini daha da artırmaktır.
Badem çiçeği aslında arılar için çok cezbedici olup yağmurlardan ya da rüzgarlardan sonra petaller dökülse bile, nektar arayan bal arılarını çekebilirler.Arı kovanları sabah güneşini alacak açık alanlara yerleştirilmelidir. Kovanların ağızları rüzgara açık olmamalıdır.Arıların badem çiçeklerini daha fazla gezmelerini teşvik etmek için kovanların etrafındaki ve özellikle de çiçek açan otların temizlemesi yararlı olur.Badem bahçelerinde iyi bir tozlanma için 10 dekara 5-8 adet arasında kovan yerleştirilmelidir.
Çiçeklenme dönemindeki hava koşulları
İlkbaharda ağaçların çiçek açtığı dönemde havalar iyi gittiği zaman bademden bol ürün alınır.Hava koşulları uygun olmadığı takdirde arılar çiçek tozu taşımayacağı için ürün alınamaz. Özelikle, açmış olan çiçeklerin soğuklardan zarar görmesi üreticiler için bir yıkımdır.Bu nedenle, ilkbahar donlarının sık sık görüldüğü yerlerde badem bahçeleri kurulmamalıdır.Don olaylarının çok sık görülmediği yerlerde bile bazı tedbirli üreticiler, eğimli arazilerde bahçe kurarak don gerçekleştiğinde soğuk havanın bahçeden akmasının ve böylece çiçeklere zarar vermemesini sağlamaya çalışmaktadırlar.Badem çiçeklerinin başçıkları (anter) 18ºC’den yüksek sıcaklıklarda patlayarak içindeki çiçek tozları saçılır.Ancak, sürekli yağan yağmurlarda başçıklar geç patlayabilir, saçılmış olan çiçek tozları yıkanabilir, çiçek tozları patlayabilir ya da dişicik tepesindeki sıvı seyrelerek çiçek tozlarını çimlenmesi engellenebilir.Badem çiçeklerinin dişicik tepesi (stigma) çiçeklenmeden sonra 3-4 gün süreyle çiçek tozlarını kabul eder.Serin havalar bu süreyi biraz uzatabilir; sıcak havalar ise biraz kısaltabilir. içek tozlarının yüksek oranda çimlenmesi için hava sıcaklığının 10-20 ºC’nin arasında olması gereklidir.Çiçek tozları dişicik tepesine konduktan yaklaşık 1 saat sonra çiçek tozu çim borusu dişicik borusuna (stil) girer.Çiçek tozu çim borusu dişicik borusu içinde 20-30 ºC dereceler arasında çok hızlı bir şekilde uzar.15 ºC’den az sıcaklıklarda çiçek tozu çim borusunun uzaması yavaşla, 30 ºC’den sonra da patlayarak zarar görür.Çiçek tozu çim borusu yumurtalığa 96-120 saatte ulaşır.Böylece çiçekler tozlandıktan yaklaşık 8 gün sonra döllenme tamamlanır.Genellikle çiçekler açtıktan sonra ne kadar kısa sürede tozlanırsa, döllenme ve meyve tutumu şansı o kadar artmaktadır.
ETKİN TOZLANMANIN ÖNEMİ
Badem  yüksek  meyve  tutumuna  sahip türler içerisindedir.Meyve tutma oranındaki artış artışı etkin tozlanmayla orantılıdır.
Meyve tutumuna;
  • ağacın yaşı,
  • dallanma oranı,
  • bahçedeki tozlayıcı sayısı ve dizilişi etkilidir.
  • Bademde çiçeklenme dönemi 2-3 hafta sürmektedir.
  • Özellikle Çiçeklenmeden itibaren ilk 3-5 gün etkin tozlaşma için önemlidir.
Tozlanmaya Etki Eden Faktörler:
  • Aynı Dönemde Çiçek Açma
  • Çiçeklenme Dönemindeki Hava Durumu
  • Bal Arısı Kolonisinin Varlığı
Dikim Düzeni
1 badem çiçeği 0,7-1,2 mg polen üretmektedir.1 dönüm alanda 5 kg polen mevcuttur.1 çerçevede 1500 arı mevcuttur.Bu arıların 1/3 polen taşımaktadır.
Çiçeklenme dönemi her ağaçta 5 arı görülebilmektedir.Her ağaçta 20 bin çiçek mevcuttur.Çiçek açtıktan ilk 2 gün etkili döllenme yeteneğine sahiptirler.
Tozlanma çiçek açtıktan 10 gün içerisinde gerçekleştirilmelidir(UC).
Arı davranışını;
Bahçedeki polen miktarı kovanların polen kaynağına olan uzaklığı etkilemektedir.
Sıcaklık : 12 0 C ve üstü sıcaklıklar Rüzgar : 24 km/h Bulutluluk  : Olumsuz Etki
Yağmur :Olumsuz Etki
Koloni Gücü
10 Dönüme 4-7 kovan gerekmektedir. Her kovan 8 çıtaya sahip olmalıdır.
Bulutluluk
Marjinal koşullarda iyi uçuş aktivitesi için büyük bahçelerde kovanlar 16- 40 metre aralıklar ile dağıtılmalıdır.
Değişik Bahçe Düzenleme Şekilleri ve Kovanların Yerlerinin Seçimi
1 kovan yılda 85 kg polen taşımaktadır.
1 adet Ferragnes polen paleti 8 mg’dır.
1 adet arının gelişimi için ihtiyaç olan polen miktarı ise 100 mg’dır.
Marjinal iklim koşullarına sahip bölgelerde kovan sayısına ve yerine dikkat edilmelidir.